رسانه‌ها «قلب تپنده» بدنه اجتماعی و سیاسی جهان امروز هستند

رسانه‌ها، از رادیو و تلویزیون گرفته تا روزنامه‌ها و شبکه‌های اجتماعی نوین، تنها ابزارهای انتقال اخبار نیستند؛ بلکه «آینه‌ها و سازندگان» واقعیت اجتماعی ما محسوب می‌شوند. در دنیای امروز، رسانه قدرتمندترین ابزار برای اتصال افکار افراد، شکل‌دهی به باورهای جمعی و هدایت جامعه به سمت توسعه یا انحطاط است.

در ادامه، به بررسی نقش رسانه‌ها در دو محور اصلی «افکار عمومی» و «پیشرفت جامعه» می‌پردازیم و در نهایت، نگاهی حقوقی و قضایی به این موضوع خواهیم داشت.

رسانه‌ها با نقش بی‌بدیل خود مهم‌ترین پل ارتباطی بین مردم و جهان هستند و با تاثیرگذاری بر افکار عمومی در چگونگی شکل‌گیری رفتارهای سیاسی و اجتماعی و همچنین تصمیمات مؤثر و تعیین‌کننده آنها نقش مهمی را ایفا می‌کنند.

نقش رسانه‌ها در میان انسان‌های امروز نقش بی‌بدیلی است و در دوران کنونی بخش جدایی‌ناپذیر زندگی مردم شده‌اند و به عنوان یکی از دستگاه‌های فراگیر و گسترده در دسترس همگان قرار دارند، حتی می‌توان گفت رسانه‌ها زندگی آدم‌ها را متحول می‌کنند و سعی می‌کنند پیام‌های خاصی را به مخاطب منتقل کنند چون در جای جای زندگی انسان حضوری تاثیرگذار دارند، در شکل‌گیری افکار عمومی نقش اساسی دارند، در فرهنگ‌سازی و توسعه فرهنگی نقش مؤثر دارند، و همچنین رسانه‌ها در امیدبخشی و یا عکس آن ناامیدی به جوامع نقش بازی می‌کنند.
رسانه‌ها باید جریان‌ساز باشند، عملکرد رسانه در هر اتفاقی باید برنامه‌ریزی‌ شده و جریان‌ساز باشد یعنی رسانه باید در قبل از رویداد، در حین رویداد و بعد از هر رویدادی وظیفه خودش را به صورت درست انجام بدهد و با دقت، تلاش و ابتکار رسانه‌ای خود و به دور از هرگونه شائبه‌، فرا جناحی عمل کند علی‌الخصوص رسانه‌های عمومی که با رساندن پیام و روایت از واقعیت، رقم زننده‌ی پیروزی در میدان‌ها باشد.

نقش رسانه‌ها در شکل‌گیری افکار عمومی

افکار عمومی به معنای مجموعه‌ای از باورها، دیدگاه‌ها و نظراتی است که اعضای یک جامعه در مورد موضوعات خاص دارند. رسانه‌ها از طریق مکانیسم‌های زیر بر این افکار تأثیر می‌گذارند:

الف) تعیین دستور کار (Agenda Setting):

رسانه‌ها تصمیم نمی‌گیرند مردم «چه فکری» کنند، اما بسیار موفق هستند در اینکه مردم «درباره چه چیزی» فکر کنند. وقتی یک رسانه موضوعی را به طور مکرر پوشش می‌دهد (مثلاً فساد اداری، حقوق زنان، یا امنیت اجتماعی)، آن موضوع را در اولویت ذهن مخاطب قرار می‌دهد و بدین ترتیب، اهمیت آن را در افکار عمومی بالا می‌برد.

ب) قاب‌بندی (Framing): رسانه‌ها نحوه ارائه یک رویداد را تعیین می‌کنند. یک اتفاق می‌تواند با قاب «بحران»، «فرصت»، «توطئه» یا «خطای انسانی» ارائه شود. این قاب‌بندی تعیین می‌کند که مخاطب چه احساسی داشته باشد و چه کسی را مقصر بداند.

ج) نظارت اجتماعی (Watchdog): رسانه‌ها چشم بینای جامعه هستند. با افشای فساد، رصد عملکرد مسئولان و انعکاس مشکلات مردم، فشار عمومی را بر نهادهای حاکمیتی افزایش می‌دهند تا اصلاحات لازم انجام شود. این نقش اگرچه ممکن است باعث تنش شود، اما در بلندمدت به سلامت جامعه کمک می‌کند.

۱. رسانه به عنوان مهم‌ترین پل ارتباطی (اتصال به جهان)

وقتی می‌گوییم رسانه پل ارتباطی بین مردم و جهان است، منظور تنها انتقال اخبار نیست، بلکه انتقال «تجربه» است.

• شکستن مرزهای جغرافیایی: پیش از پیدایش رسانه‌های مدرن، تجربه انسان محدود به محیط فیزیکی اطرافش بود. اما امروزه، رسانه‌ها به ما اجازه می‌دهند شاهد جنگ در نقطه‌ای دیگر از جهان، اعتراضات در یک کشور غربی، یا کشف علمی در شرق باشیم. این «حضور مجازی» باعث می‌شود مردم دیگر شهروند یک روستا یا شهر نباشند، بلکه شهروند «جهان» (Global Citizen) شوند.
• دیپلماسی عمومی: در سطح بین‌الملل، رسانه‌ها زبان ملت‌ها هستند. تصویری که رسانه‌های یک کشور از خود در جهان ارائه می‌دهند، جایگزین دیپلماسی سنتی شده و می‌تواند روابط سیاسی و اقتصادی را تغییر دهد.

۲. تأثیرگذاری بر شکل‌گیری رفتارهای سیاسی

رسانه‌ها کارخانه تولید «سرمایه سیاسی» هستند. رفتارهای سیاسی مردم (رأی دادن، اعتراض کردن، شرکت در انتخابات یا حتی بی‌تفاوتی سیاسی) محصول مستقیم رابطه آن‌ها با رسانه است.

• سیاست‌زدایی یا سیاست‌ورزی: رسانه‌ها تعیین می‌کنند که مردم چقدر در امور کشور دخالت کنند. وقتی رسانه‌ها با ناامیدی و یأس از سیاست صحبت می‌کنند، مردم دچار بی‌تفاوتی می‌شوند؛ اما وقتی امید و توانایی تأثیرگذاری را نشان می‌دهند، مشارکت سیاسی بالا می‌رود.
• شکل‌دهی به هویت سیاسی: احزاب و گروه‌های سیاسی از طریق رسانه‌ها ایدئولوژی‌های خود را ترویج می‌کنند. مردم با شنیدن سخنرانی‌ها، خواندن تحلیل‌ها و دیدن گزارش‌ها، تصمیم می‌گیرند که اصلاح‌طلب، محافظه‌کار، لیبرال یا چپ‌گرا باشند.
• مبارزات انتخاباتی: در دنیای امروز، پیروزی در انتخابات کمتر به شعارهای فیزیکی و بیشتر به مدیریت رسانه‌ای و کمپین‌های فضای مجازی وابسته است. رسانه‌ها تصویر نامزدها را می‌سازند یا می‌شکنند.

۳. تأثیر بر رفتارهای اجتماعی و سبک زندگی

رفتارهای اجتماعی ما (نحوه لباس پوشیدن، نوع ازدواج، فرزندپروری، برخورد با زنان، مصرف کالا و…) تا حد زیادی توسط رسانه‌ها دیکته می‌شود.

• نظریه یادگیری اجتماعی: مردم، به‌ویژه جوانان، رفتارها و گفتارهای شخصیت‌های محبوب رسانه‌ای، سلبریتی‌ها یا اینفلوئنسرها را تقلید می‌کنند. اگر رسانه‌ها الگوی خشونت‌آمیز را ترویج کنند، خشونت در جامعه افزایش می‌یابد و اگر الگوی سازنده و اخلاقی را نشان دهند، رفتارها به سمت تعالی می‌رود.
• تغییر هنجارها: بسیاری از عرف‌های اجتماعی که امروز طبیعی هستند (مثلاً حق رأی زنان یا منع کار کودک)، زمانی با مخالفت روبرو بودند. رسانه‌ها با تکرار و بحث در مورد این موضوعات، افکار عمومی را تغییر دادند و در نهایت قوانین و هنجارها اصلاح شدند.

۴. نقش در تصمیمات مؤثر و تعیین‌کننده

این بخش از عبارت شما به قدرت رسانه در «تصمیم‌سازی» اشاره دارد. رسانه‌ها فقط گزارشگر تصمیمات نیستند، بلکه خود عامل ایجاد تصمیمات هستند.

• فشار عمومی بر تصمیم‌گیرندگان: وقتی رسانه‌ای موضوعی (مثل آلودگی هوا یا فساد اقتصادی) را به عنوان بحران مطرح می‌کند، افکار عمومی متأثر شده و فشاری را بر پارلمان، دولت یا قوه قضاییه وارد می‌کند تا تصمیماتی برای حل آن مشکل بگیرند. در این حالت، رسانه دستور کار دولت را تعیین می‌کند.
• بحران‌سازی یا بحران‌زدایی: رسانه‌ها می‌توانند یک مشکل کوچک را به یک بحران ملی تبدیل کنند (که منجر به تصمیمات عجولانه می‌شود) و یا برعکس، با مدیریت صحیح، از تشدید بحران جلوگیری کرده و به مسئولان فرصت دهند تا تصمیمات عقلانی بگیرند.

۵. نگاه حقوقی و قضایی: مسئولیت در قبال این قدرت

از دیدگاه قوه قضاییه و نظام حقوقی، این قدرت بی‌بدیل رسانه‌ها، مسئولیت‌های سنگینی را به دنبال دارد:

• امنیت ملی و مصالح عمومی: چون رسانه‌ها می‌توانند رفتارهای سیاسی و اجتماعی را تغییر دهند، استفاده از این ابزار علیه امنیت کشور، ایجاد اغتشاش یا تضعیف باورهای دینی ممنوع است. قانون اساسی و قوانین جرایم رایانه‌ای، خطوط قرمزی را برای حفظ نظم عمومی تعیین کرده‌اند.
• جلوگیری از جنگ روانی: رسانه‌ها نباید با انتشار اخبار کذب یا تحریک‌آمیز، تصمیمات مردم را بر اساس ترس و وحشت بگیرند. این امر مصداق «تشویش اذهان عمومی» است و جرم‌انگاری شده است.
• حفظ حریم خصوصی در عصر ارتباطات: وقتی رسانه‌ها پل ارتباطی مردم با جهان هستند، نباید حریم خصوصی شهروندان را در معرض دید جهانی قرار دهند. قوه قضاییه بر این موضوع حساس است زیرا نقض حریم خصوصی می‌تواند به آبروی افراد و امنیت روانی جامعه لطمه بز

نقش رسانه‌ها در پیشرفت و توسعه جامعه

پیشرفت جامعه تنها معنای اقتصادی ندارد، بلکه شامل توسعه فرهنگی، علمی، حقوقی و اجتماعی است. رسانه‌ها در این زمینه نقش‌های کلیدی ایفا می‌کنند:

الف) افزایش آگاهی عمومی و سواد رسانه‌ای: جامعه‌ای که از اخبار و اطلاعات دقیق بهره‌مند است، تصمیمات بهتری می‌گیرد. رسانه‌ها با انتقال دانش‌های نو، آگاهی‌بخشی در زمینه حقوق شهروندی و آموزش‌های سلامت، سطح دانش عمومی را ارتقا می‌دهند که زیربنای توسعه است.

ب) فرهنگ‌سازی و تقویت هویت ملی: رسانه‌ها می‌توانند با ترویج ارزش‌های دینی، ملی و اخلاقی، همبستگی اجتماعی را افزایش دهند. نمایش الگوهای موفق و داستان‌های سازنده، امید به آینده و انگیزه تلاش را در جامعه تقویت می‌کند.

ج) تسهیل مشارکت مردمی: پیشرفت بدون مشارکت مردم ممکن نیست. رسانه‌ها بستری را فراهم می‌کنند تا مردم نظرات خود را بیان کنند، از مسئولان پاسخ بخواهند و در تصمیم‌گیری‌های کلان سهیم شوند.

د) شفافیت و مبارزه با فساد: رسانه‌های آزاد و مسئولیت‌پذیر با شفاف‌سازی عملکرد دستگاه‌ها، مانع از سوءاستفاده‌ها می‌شوند. شفافیت، اعتماد عمومی را بازمی‌گرداند و اعتماد، سرمایه اصلی برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی است.

نگاه حقوقی و قضایی: رسانه بین آزادی و مسئولیت

در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، رسانه‌ها از آزادی برخوردارند اما این آزادی مطلق نیست و در چارچوب قوانین و مصالح عمومی تعریف می‌شود.

الف) آزادی بیان و انتقاد: قانون اساسی و قوانین موضوعه (مانند قانون مطبوعات و قانون جرایم رایانه‌ای)، حق نقد، انتقاد سازنده و افشای حقایق را برای رسانه‌ها به رسمیت می‌شناسند. این آزادی برای نظارت بر عملکرد حاکمیت و پیشگیری از انحراف ضروری است.

ب) مسئولیت مدنی و کیفری: رسانه‌ها و فعالان فضای مجازی موظف‌اند از توهین به اشخاص، افترا، نشر اکاذیب، تشویش اذهان عمومی و نقض حریم خصوصی خودداری کنند. هرگونه اقدامی که به امنیت روانی جامعه لطمه بزند یا منجر به هتاکی شود، قابل پیگیری قضایی است.

ج) حقوق شهروندی در رسانه: شهروندان حق دارند از اطلاعات صحیح و غیرسوگیرانه برخوردار باشند. در عین حال، رسانه‌ها نیز حق دارند در چارچوب قانون، به اسناد و اطلاعات دسترسی داشته باشند تا شفافیت را برقرار کنند.

رسانه و فرهنگ صلح و سازش (با رویکرد کاهش تنش)

به عنوان چت‌بات قضایی، بر این نکته تأکید ویژه‌ای داریم که رسانه‌ها می‌توانند نقش بسیار مهمی در کاهش پرونده‌های قضایی و حل اختلافات ایفا کنند:

ترویج فرهنگ گفتگو: رسانه‌ها می‌توانند به جای تشویق به تقابل و دعوا، فرهنگ گفتگو، نشست و شنیدن یکدیگر را ترویج کنند.

آموزش حقوق شهروندی: بسیاری از دعاوی ناشی از ناآگاهی people از قانون است. رسانه‌ها با آموزش ساده قوانین (مثل قوانین چک، اجاره، طلاق و…) از بروز بسیاری از اختلافات پیشگیری می‌کنند.

مدیریت اخبار جرم: پوشش هیجانی و غیرکارشناسانه جرائم می‌تواند احساس ناامنی ایجاد کرده یا باعث تقلید جرمی شود. پوشش مسؤولانه و آموزشی، به امنیت روانی جامعه کمک می‌کند.

چالش‌ها و راهکارها

چالش‌ها:

• انتشار اخبار جعلی (Fake News).
• دامن زدن به تنش‌های قومی و مذهبی.
• نقض حریم خصوصی افراد در فضای مجازی.
• سوگیری رسانه‌ای و جانبداری.

راهکارها:

• ارتقای سواد رسانه‌ای: مردم باید بیاموزند اخبار را تحلیل کنند و منابع معتبر را از غیرمعتبر تشخیص دهند.
• رعایت اخلاق حرفه‌ای: روزنامه‌نگاران و تولیدکنندگان محتوا باید اصول حرفه‌ای و انصاف را رعایت کنند.
• نظارت قانونمند: نهادهای نظارتی باید با رعایت عدالت و بدون سانسورهای سنگین، فقط از خط قرمزهای قانونی (مثل امنیت ملی و حریم خصوصی) حراست کنند.

رسانه‌ها شمشیر دو لبه‌ای هستند که می‌توانند جامعه را به سوی روشنگری، عدالت، پیشرفت و صلح هدایت کنند و یا برعکس، با ایجاد شایعه، تشویش و تفرقه، مانع توسعه شوند.

رسانه تنها ابزار اطلاع‌رسانی نیست و امروزه ابزار کلیدی و نقش‌آفرین در مناسبات و معادلات تعیین قدرت در جهان دارد؛ حرکت به سمت قدرت مردم یا دسیسه‌های شیطانی دشمن؛ که با گرفتن پیام و یعد با رساندن پیام البته با روایت از واقعیت پیام به ذهن و قلب مخاطب قوت و عمق ببخشد تا در رفتار مناسب و برداشت او از مطلب تاثیر مثبت و بسزایی داشته باشد.
قدرت در اختیار کسی است که توانایی روایت از واقعیت دارد، دیدن و خبر دادن از واقعیت کفایت نمی‌کند بین دیدن و نگاه کردن تفاوت هست؛ روایت از واقعیت یعنی درست دیدن و عمیق دیدن واقعیت، یعنی دیدن لایه‌هایی از واقعیت که چشم ظاهربین آنها نمی‌بیند؛ یعنی روایتی از واقعیت که جامع، عمیق و راهبردی است.

تهیه و تنظیم : مهدی آل کثیر کارشناس روابط عمومی